معجم البلدان ياقوت « 1 » . * * * عراق عراق معروف‌ترين و نسبت به نام‌هاى ديگر جديدترين نامى است كه اين سرزمين در دوران اسلامى به خود گرفته و امروز هم نام اصلى و رسمى آن است . اين را كه در چه تاريخى از دوران اسلامى اين نام به همين سرزمين اختصاص يافته نمىتوان به صورتى قاطع مشخص ساخت . نام عراق هرچند جديدترين نام اين منطقه است ولى خود اين كلمه را پيش از آن‌كه به اين‌جا اختصاص يابد در زبان عربى سابقه‌اى طولانى و معنى و مفهومى شناخته شده بوده است كه چون به تدريج به اين منطقهء سواد اختصاص يافته به همان نسبت هم آن سابقه فراموش گرديده و آن معنى و مفهوم ناشناخته مانده است . و همين هم باعث گرديده تا هاله‌اى از ابهام آن را فراگيرد و با پيشرفت زمان بيشتر و متراكم‌تر گردد . و بدين سبب ، هم كسانى كه از لحاظ لغوى درصدد يافتن معنى واقعى و اصل و تبار اين كلمه برآيند دچار سردرگمى شوند ، و هم آنها كه از لحاظ جغرافيائى در پى يافتن محل واقعى و قلمرو اصلى و تاريخى سرزمينى باشند كه به عراق شناخته شده است . و از اين‌جا است كه كلمهء عراق پيوسته از جهات مختلف مورد بحث و گفتگو و احيانا جولانگاه حدسها و گمانها و نظرهاى درست و نادرست بوده است . * * *

--> سرزمين سواد و رواياتى است كه در آن‌باره آمده آن‌جا صرفا با همان نام سواد ذكر شده در اين‌باره رجوع شود به رواياتى كه در آن كتاب ( ج 1 ، ص 7 - 13 ) زير عنوان « باب حكم بيع ارض السواد و فعل عمر فيه و لأىّ علة ترك قسمته بين مفتتحيه » و همچنين به آنچه در « باب حكم بيع ارض السواد و ما روى فى ذلك من الصحة و الفساد » ( ج 1 ، ص 13 - 22 ) نقل شده است . ( 1 ) . براى نمونه مىتوان در جلد اول كتاب معجم البلدان اين نام را در وصف اين‌جاها يافت ، استان العال ( ص 241 ) استرآباد ( ميسان ) ( ص 242 ) افر ( ص 324 ) بابل ( ص 447 ) بتسابور ( ص 489 ) براز الروذ ( ص 534 ) بريث ( ص 599 ) .